İlçe Düzeyinde İnsani Gelişme Endeksinin İncelenmesi ve Alt Boyutlarına Ayrıştırılması
Özet
Bu çalışma, 1970’lerden itibaren kalkınma anlayışında öne çıkan insani gelişme kavramını Türkiye’deki büyükşehir ilçeleri düzeyinde ele almaktadır. Çalışmada, Şeker, Bakış ve Dizeci (2017, 2018) tarafından yayımlanan 2016 ve 2017 yıllarına ait İnsani Gelişmişlik Endeksi-İlçeler (İGE-İ) veri seti kullanılarak insani gelişmişlik düzeyinde en fazla artış kaydeden 10 ilçe (Beşiktaş, Kadıköy, Yenişehir, Şişli, Bayraklı, Karşıyaka, Konak, Maltepe, Tuzla ve Ümraniye) incelenmiştir. Chatterjee, Panda ve Mohanty (2019) yöntemi takip edilerek ilçelerin İGE-İ değerlerindeki oransal artışlar yedi alt endekse (yönetişim ve saydamlık, sosyal kapsama, ekonomik durum, eğitim, sağlık, sosyal yaşam, belediye çevresel performans ve ulaşım) ayrıştırılmıştır. Elde edilen bulgular, yerel düzeyde insani gelişmenin artmasında farklı boyutların etkili olduğunu göstermektedir. Örneğin Kadıköy, Şişli, Bayraklı, Konak ve Ümraniye'de gelişmeye en yüksek katkıyı sosyal kapsama boyutu sağlarken; Beşiktaş, Yenişehir, Karşıyaka, Maltepe ve Tuzla'da ise sağlık boyutu öne çıkmıştır. Ekonomik durum birçok ilçede ikinci derecede katkı sunarken, yönetişim boyutu en az etkiye sahip boyut olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, bölgesel eşitsizliklerin azaltılması ve insani gelişmenin artırılması için uygulanacak politikaların yerel özellikler, avantajlar ve dezavantajlar dikkate alınarak tasarlanması gerektiğini ortaya koymaktadır.
This study addresses the concept of human development, which gained prominence in development approaches since the 1970s, at the metropolitan district level in Turkey. Utilizing the Human Development Index-Districts (HDI-D) dataset for 2016 and 2017 published by Şeker, Bakış, and Dizeci (2017, 2018), the study analyzes the ten districts with the highest increase in human development levels: Beşiktaş, Kadıköy, Yenişehir, Şişli, Bayraklı, Karşıyaka, Konak, Maltepe, Tuzla, and Ümraniye. Following the methodology of Chatterjee, Panda, and Mohanty (2019), the proportional increases in HDI-D scores are decomposed into seven sub-indices: governance and transparency, social inclusion, economic status, education, health, social life, and municipal environmental performance and transportation. Findings indicate that different dimensions contribute distinctively to the increase of local human development; social inclusion contributed most to progress in Kadıköy, Şişli, Bayraklı, Konak, and Ümraniye, whereas the health dimension played the primary role in Beşiktaş, Yenişehir, Karşıyaka, Maltepe, and Tuzla. Economic status provided secondary contributions across multiple districts, while governance had the least impact. Ultimately, the study highlights that policies aiming to reduce regional disparities and enhance human development must be tailored according to specific local characteristics, advantages, and disadvantages.
Referanslar
Chatterjee, S., Panda, B. K. & Mohanty, S.K. (2019) Estimation, decomposition and convergence of human development index and gender development index in states of India. Demography India, 48 (1), 19-35.
Crafts, N. F. (1997) The Human Development Index and changes in standards of living: Some historical comparisons. European Review of Economic History, 1(3), 299-322. https://doi.org/10.1017/S1361491697000142
Demir Şeker, S. (2011) Türkiye’nin insani gelişme endeksi ve endeks sıralamasının analizi. Ankara: Kalkınma Bakanlığı Yayınları.
Demir, S. (2006) Birleşmiş Milletler kalkınma programı insani gelişme endeksi ve Türkiye açısından değerlendirme. Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı Yayınları.
Dikme, H. & Büyükerkan, E. (2020) İnsani gelişme endeksine genel bir bakış ve Türkiye değerlendirmesi. Journal of International Social Research, 13(73), 1170-1177.
Doğruel, F. & Doğruel, S. (2003) Türkiye’de bölgesel gelir farklılıkları ve büyüme. A.H. Köse, F. Şenses, E. Yeldan (Ed.), İktisat Üzerine Yazılar I Küresel Düzen: Birikim, Devlet ve Sınıflar Korkut Boratav’a Armağan içinde, (287-318.ss.). Ankara: İletişim Yayınları.
Eriş Dereli, B. & Düzgün Öncel, B. (2021) Firm-related characteristics, regional factors and female employment in Turkey. Ş. Karabulut (Ed.), Scientific evaluation of economic and financial issues: Theory and practice içinde, (1-16.ss.). Ankara: Gazi Yayınevi.
Karahasan, B. C. (2020) Winners and losers of rapid growth in Turkey: Analysis of the spatial variability of convergence. Papers in Regional Science, 99(3), 603–644. https://doi.org/10.1111/pirs.12496
Khan, N. H., Ju, Y., & Hassan, S. T. (2019) Investigating the determinants of human development index in Pakistan: an empirical analysis. Environmental Science and Pollution Research, 26(19), 19294-19304.
Lind, N. (2019) A development of the human development index. Social Indicators Research, 146(3), 409-423. https://doi.org/10.1007/s11205-019-02133-9
Mazumdar, K. (2003) A new approach to human development index. Review of Social Economy, 61(4), 535-549. https://doi.org/10.1080/0034676032000160895
Meydan, M. C. & Sarı, V. İ. (2018) İnsani gelişme endeksi ve alt endekslerinin Türkiye’deki iller için ölçülmesi. İdealkent, 24 (9), 387-429.
Mıhcı, H., & Taner, M. T. (2014) Comparative human development and gender equality performance Analysis of Middle Eastern and North African countries with Turkey. International Journal of Economics and Financial Issues, 4(4), 859-869.
Nartgün, S. S., Sezen-Gültekin, G., & Limon, İ. (2017) Examination of 2015 Human Development Index in terms of education: Comparison of the continents and Turkey. Journal of Education and Practice, 8(3), 37-47.
Özpınar, E. & Koyuncu E. (2016) Türkiye’de insani gelişmişlik iller arasında nasıl farklılaşıyor? 81 il için insani gelişmişlik endeksi (Değerlendirme Notu N201625). Ankara: Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Yayınları.
Paul, S. (1996) A modified human development index and international comparison. Applied Economics Letters, 3(10), 677-682. https://doi.org/10.1080/135048596355925
Sefil Tansever, S. & Kent, O. (2018) Earnings inequality in Turkey: A regional perspective. Marmara İktisat Dergisi, 2 (1), 117-136.
Stanton, E. A. (2007) The human development index: A history. PERI Working Papers, 85.
Şeker, M., Bakış, Ç. & Dizeci, B. (2017) İnsani gelişme endeksi ilçeler. İnsani Gelişme Vakfı.
Şeker, M., Bakış, Ç. & Dizeci, B. (2018) İnsani gelişme endeksi-ilçeler tüketiciden insana geçiş. İnsani Gelişme Vakfı.
Tunç, O. & Ertuna, O. (2015) Human Development Index of Turkey Simulation and Comparison of Selected Countries. Journal of Management Marketing and Logistics, 2(2), 132-157.
UNDP (2001). 2001 Ulusal insani gelişme raporu: Türkiye'nin insani gelişme performansının ölçülmesi. Ankara: Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Türkiye Temsilciliği.
UNDP (2005). Ulusal insani gelişme raporu 2004: bilişim ve iletişim teknolojileri. Ankara: Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Türkiye Temsilciliği.
Ünal, Ç. (2008) İnsani gelişmişlik endeksine göre Türkiye’nin bölgesel farklılıkları. Coğrafi Bilimler Dergisi, 6(2), 89-113.
Yiğiteli, N. & Şanlı, D. (2020) Türkiye’de illere göre insani gelişme endekslerinin hesaplanması. Journal of Economy, Culture and Society, 61, 1-40.
