Hedef Programlama
Özet
Hedef programlama, doğrusal programlamanın bir uzantısı ve çok kriterli bir karar verme yöntemi olup, işletmelerin birbirleriyle çelişen ve farklı ölçü birimleriyle ifade edilen çok sayıda amacını aynı anda değerlendirmek amacıyla 1955 yılında Charnes, Cooper ve Ferguson tarafından ortaya atılmıştır. Doğrusal programlama tek bir amaç fonksiyonuna ve esnek olmayan katı kısıtlara dayanarak yalnızca kâr maksimizasyonu veya maliyet minimizasyonu sağlarken; hedef programlama, hedeflerden oluşan istenmeyen pozitif ve negatif sapmaların toplamını minimize etmeyi ve karar verici için mutlak optimal çözümden ziyade doyurucu ve etkin (Pareto optimal) çözümler sunmayı amaçlar. Doğrusallık, toplanabilirlik, bölünebilirlik, kesinlik ve negatif olmama gibi klasik varsayımlara ilaveten, hedeflerin öncelik ve önem ağırlıklarının karar verici tarafından belirlenebildiği varsayımına dayanmaktadır. Yöntem; tek hedefli, eşit ağırlıklı, ağırlıklı, öncelikli ve ağırlıklı-öncelikli çok hedefli programlama gibi modellerin yanı sıra bulanık, tamsayılı ve stokastik gibi gelişmiş türlere ayrılır. Karar vericinin kişisel veya kurumsal tercihlerini çözüme esnek şekilde yansıtmasına imkân tanıyan bu yöntem; üretim planlaması, personel ve vardiya çizelgeleme, tedarikçi seçimi, pazarlama bütçelemesi, ulaştırma ve lojistik, finansal yatırım ile portföy yönetimi dahil pek çok karmaşık karar probleminin çözümünde yaygın şekilde kullanılmaktadır.
Goal programming, an extension of linear programming and a multi-criteria decision-making method, was introduced in 1955 by Charnes, Cooper, and Ferguson to simultaneously evaluate multiple conflicting objectives expressed in different measurement units for businesses. While linear programming relies on a single objective function and rigid constraints to achieve only profit maximization or cost minimization, goal programming aims to minimize total undesirable positive and negative deviations from set targets, providing satisfying and effective (Pareto optimal) solutions rather than absolute optimal solutions. In addition to classical assumptions like linearity, additivity, divisibility, certainty, and non-negativity, it rests on the assumption that target priorities and importance weights are designated by the decision-maker. The technique is classified into single-goal, equally weighted, weighted, preemptive, and weighted-preemptive multi-goal programming, along with advanced types such as fuzzy, integer, and stochastic programming. Enabling decision-makers to flexibly reflect their preferences in the final decision, goal programming is widely applied in production planning, shift scheduling, supplier selection, marketing budgeting, transportation, logistics, financial investment, and portfolio management.
Referanslar
Aksaraylı, M., & Pala, O., (2018). BIST30 Endeksinde Portföy Seçimi İçin Yeni Bir Kısmi Hedef Programlama Yaklaşımı. Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, 7(13), 119-134.
Alağaş, H. M., Mermi, Ö. S., Kızıltaş, Ş., Eren, T., & Hamurcu, M. (2017, September). Analitik Hiyerarşi Prosesi ve Hedef Programlama Yöntemi İle Reklam Stratejisi Seçimi: Mobilya Firması Örneği. In 5th International Symposium on Innovative Technologies in Engineering and Science (pp. 516-525).
Alp, S. (2008). Doğrusal Hedef Programlama Yönteminin Otobüsle Kent İçi Toplu Taşıma Sisteminde Kullanılması. İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 7(13), 73-92.
Aydın, Y., & Eren, T.,(2018). Hava Savunma Sanayii Alt Yüklenici Seçiminde Bulanık Mantık Altında Çok Kriterli Karar Verme ve Hedef Programlama Yöntemlerinin Kullanılması. Journal of Aviation, 2(1), 10-30.
Broz, D., Vanzetti, N., Corsano, G., & Montagna, J. M. (2019). Goal programming application for the decision support in the daily production planning of sawmills. Forest Policy and Economics, 102, 29-40.
Demirel, B., Yelek, A., Alağaş, H. M., & Tamer, E. R. E. N. (2018). Ankaray güvenlik personelinin vardiya çizelgeleme probleminin hedef programlama yöntemi ile çözümü. Demiryolu Mühendisliği, (8), 1-17.
Durmaz, E. D., Akgündüz, E., & Şahin, R. (2017). Tedarikçi seçim probleminde hedef programlama ve MOORA yöntemi: uygulama çalışması. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(3), 1021-1044.
Ediz, A., & Yağdıran, Y. (2009). Hedef Programlama Tekniği İle Menü Planlaması. Gazi University Journal of Economics & Administrative Sciences, 11(1).
Eren, T., & Ünal, F. M. (2016). Hedef Programlama İle Nöbet Çizelgeleme Probleminin Çözümü. Academic Platform Journal of Engineering and Science, 4(1).
Eroğlu, E. (2019). Yöneylem Araştırması, (http://auzefkitap.istanbul.edu.tr/kitap/kok/yoneyaras.pdf, Erişim tarihi: 01.02.2022).
García, F., Guijarro, F., & Oliver, J. (2021). A multicriteria goal programming model for ranking universities. Mathematics, 9(5), 459.
Halaç, O. (2001). Kantitatif Karar Verme Teknikleri,5. baskı. ALFA Basım Yayım Dağıtım.
Hamurcu, M., & Eren, T. (2018). Transportation Planning with Analytic Hierarchy Process and Goal Programming. International Advanced Researches and Engineering Journal, 2(2), 92-97.
Ignizio, J. P. (1985). Introduction to linear goal programming. Beverly Hills, CA: Sage.
Jones, D., & Tamiz, M. (2010). Practical goal programming (Vol. 141). New York: Springer.
Karaatlı, M., & Davras, G. (2014). Tedarikçi Seçiminde Analitik Hiyerarşi Prosesi ve Hedef Programlama Yöntemlerinin Kombinasyonu: Otel İşletmelerinde Bir Uygulama. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 12(24), 182-196.
Özder, E. H., & Eren T.,(2016). Çok Ölçütlü Karar Verme Yöntemi ve Hedef Programlama Teknikleri İle Tedarikçi Seçimi. Selçuk Üniversitesi Mühendislik, Bilim ve Teknoloji Dergisi, 4(3), 196-207.
Özgüven, C. (2008). Doğrusal Programlama ve Uzantıları. 2. Baskı. Detay Yayıncılık. Ankara.
Öztürk, A. (2009). Yöneylem Araştırması, 12. Baskı, Ekin Basım Yayın Dağıtım, Bursa.
Pati, R. K., Vrat, P., & Kumar, P. (2008). A goal programming model for paper recycling system. Omega, 36(3), 405-417.
Ransikarbum, K., & Mason, S. J. (2016). Goal programming-based post-disaster decision making for integrated relief distribution and early-stage network restoration. International Journal of Production Economics, 182, 324-341.
Render, B., Stair R. M.ve Hanna M. E. (2012). Quantitative Analysis for Management, Eleventh Edition, Prentice Hall.
Sarıaslan, H., Karacabey, A. A., & Gökgöz, F. (2017). Nicel Karar Yöntemleri. Ankara: Siyasal Kitabevi.
Sungur, B. (2008). Bir güzellik salonunun tur çizelgeleme problemi için karma tamsayılı hedef programlama modelinin geliştirilmesi. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 37(1), 49-64.
Taş, M., Özlemiş, Ş. N., Hamurcu, M., & Eren, T.,(2017). Analitik Hiyerarşi Prosesi Ve Hedef Programlama Karma Modeli Kullanılarak Monoray Projelerinin Seçimi. Harran Üniversitesi Mühendislik Dergisi, 2(2), 24-34.
Timor, M. (2010). Yöneylem araştırması. Türkmen Kitabevi.
Turanlı, M., & Köse A.,(2005). Doğrusal Hedef Programlama Yöntemi İle Türkiye’deki Sigorta Şirketlerinin Performanslarının Değerlendirilmesi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 4(7), 19-39.
Tütek H. H., Gümüşoğlu, Ş. ve Özdemir, A.,(2016). Sayısal Yöntemler Yönetsel Yaklaşım, Beta Yayınevi, İstanbul.
Trivedi, A., & Singh, A. (2017). A hybrid multi-objective decision model for emergency shelter location-relocation projects using fuzzy analytic hierarchy process and goal programming approach. International Journal of Project Management, 35(5), 827-840.
Varlı, E., Ergişi, B., & Eren, T.(2017). Özel Kısıtlı Hemşire Çizelgeleme Problemi: Hedef Programlama Yaklaşımı. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (49), 189-206.
Yücesan, M. (2017). Çekyat Üretiminde Öncelikli Hedef Programlama İle Bütünleşik Üretim Planlaması. İşletme Araştırmaları Dergisi, 9(2), 184-196.
Zhang, J. (2016). Weighing and realizing the environmental, economic and social goals of tourism development using an analytic network process-goal programming approach. Journal of Cleaner Production, 127, 262-273.
Zografidou, E., Petridis, K., Arabatzis, G., & Dey, P. K. (2016). Optimal design of the renewable energy map of Greece using weighted goal-programming and data envelopment analysis. Computers & Operations Research, 66, 313-326.
