Doğu Anadolu Bölgesi Büyükbaş Hayvansal Atıkların Yayılı Kirletici Yükü Hesabı
Özet
Bu çalışma, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki 14 ilde yürütülen büyükbaş hayvancılık faaliyetlerinden kaynaklanan toplam azot (TN) ve toplam fosfor (TP) yayılı kirletici yüklerini hesaplamayı ve çevre ile su kaynaklarına olan zararlarına dikkat çekmeyi amaçlamaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2020 verilerine göre bölgede 619.955 et sığırı ve 2.122.012 süt sığırı olmak üzere toplam 2.741.967 adet büyükbaş hayvan mevcuttur. Bu hayvan varlığından yılda ortalama 40.220.984.470 kg yaş gübre ortaya çıkmakta ve bu atık miktarının %23,28'i tek başına Erzurum ilinde oluşmaktadır. Gerçekleştirilen hesaplamalar sonucunda, bölgedeki hayvansal atıklardan alıcı ortamlara ulaşan yıllık toplam yayılı kirlilik yükünün 22.518,41 ton TN ve 2.502,048 ton TP olduğu saptanmıştır. Büyükbaş hayvancılığın en yoğun yapıldığı Erzurum ili %23,39'luk oranla en yüksek TN (5.266,85 ton/yıl) ve TP (585,21 ton/yıl) kirlilik yüküne sahipken; Tunceli ve Hakkâri illeri küçükbaş hayvancılık ile bitkisel üretimin daha yaygın olması sebebiyle en düşük kirlilik risk kategorisinde yer almaktadır. Çalışmada, su kalitesini ve biyolojik çeşitliliği korumak adına hassas alt havzalarda (Zap, Van Gölü, Kura, Murat) periyodik kirlilik izleme istasyonlarının kurulması, hayvan sayıları ve kirlilik yüklerinin takibi için entegre veri tabanlarının oluşturulması, gübre denetim standartlarının getirilmesi ve biyogaz üretim tesisleri kurularak hayvansal atıkların değerlendirilmesi önerilmektedir.
This study aims to calculate the diffuse total nitrogen (TN) and total phosphorus (TP) pollutant loads originating from cattle farming activities across 14 provinces in the Eastern Anatolia Region and to draw attention to their environmental damage to water resources. According to 2020 data from the Turkish Statistical Institute, there are a total of 2,741,967 cattle in the region, consisting of 619,955 beef cattle and 2,122,012 dairy cows. An average of 40,220,984,470 kg of wet manure is produced annually from this livestock population, with Erzurum province alone accounting for 23.28% of the total waste amount. As a result of the calculations, the annual total diffuse pollution load reaching receiving environments from livestock waste in the region was determined to be 22,518.41 tons of TN and 2,502.048 tons of TP. Erzurum, where cattle farming is most intensive, has the highest TN (5,266.85 tons/year) and TP (585.21 tons/year) pollution loads with a share of 23.39%, whereas Tunceli and Hakkâri provinces fall into the lowest pollution risk category due to the prevalence of small ruminant farming and crop production. To protect water quality and biodiversity, the study recommends establishing periodic pollution monitoring stations in sensitive sub-basins (Zap, Lake Van, Kura, Murat), creating integrated databases to track livestock numbers and pollution loads, defining manure inspection standards, and establishing biogas production facilities to utilize animal waste.
Referanslar
Atılgan A, Erkan M, Saltuk B, Alagöz T.; 2006. Akdeniz Bölgesindeki hayvancılık işletmelerinde gübrenin yarattığı çevre kirliliği. Ekoloji, 15(58): 1-7.
Atılgan A., Saltuk B., Öz H., Selçuk M. F., Köse N. 2015. Management of Manure From Livestock Housing and Its Environmental Potential Impact on Ceyhan And Seyhan River. Sixth International Scientific Agricultural Symposium, Agrosym 2015, Ekim 15-18, Sareyevo.
Çayır M, Atılgan A, Hasan Ö. 2012. Büyükbaş Hayvan Barınaklarındaki Gübrelikler ve Su Kaynaklarına Olan Durumlarının İncelenmesi. Süleyman Demirel Üni. Zir Fak Derg, 7(2): 1-9.
Eleroğlu H, Yıldırım A. 2011. Tavukçuluk Katı Atıklarının Tavuk Gübresine İşlenerek Çevre Kirliliğinin Azaltılması. Katı Atık ve Çevre, 84: 34-43.
Atılgan, A., Coşkan, A., Öz, H., 2013. Management of Manure from Livestock Housing and Its Enviromental Potential Impact on Water Resources. The 20th International Symposium on Plant Irrigation, Bydgoszcz, Poland, 19 - 21 June, 2013, pp.1
Aydın İ, Derinöz B. 2013. Balıkesir Merkez İlçede Ticari Süt Hayvancılığın Çevresel Etkileri. Marmara Coğrafya Dergisi, 28: 117-138.
Yetiş, A. D., Teke, R. B., Yetiş, R., 2018. Muş Merkez ve İlçelerinin Hayvansal Kaynaklı Kirlilik Yükü Hesabı. 6th International GAP Engineering Conference – GAP2018, p. 527-532.
Saltuk, B., Atılgan, A., Aydin, Y., Koca, Y.K., Kose, N., 2016. Manure From Livestock Farming In The Euphrates Basin And Its Potential Environmental Impact On Water Resources, Scientific Papers Series D Animal Science Volume LIX, 251-257.
Tarım ve Orman Bakanlığı, 2015, Türkiye’de Havza Bazında Hassas Alanların ve Su Kalitesi Hedeflerinin Belirlenmesi Projesi, Nihai Raporu, Cilt 1.
Adalı N; 2014. Su Kirliliği Açısından Hassas Alanların ve Su Kalitesi Hedeflerinin Belirlenmesi İle Hassas Alanların Yönetimine İlişkin Esaslar. Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Uzmanlık Tezi. Ankara.
Yontar, B.; 2009. Aras Havzası’nda Yayılı Kirletici Kaynakların Belirlenmesi ve Yönetim Önerileri. İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 117 s.
Biçer, C.A., 2011. Göl Alt Havzaları Bazında Yayılı Kaynaklardan Oluşan N Ve P Yükünün Tahmini: Burdur Havzası Örneği, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 103 s.
Karaman S.; 2006. Hayvansal Üretimden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Çözüm Olanakları. KSÜ Fen Müh Derg, 9(2): 133-139.
Boyacı, S, Akyüz A, Kükürtcü M.; 2011. Büyükbaş Hayvan Barınaklarında Gübrenin Yarattığı Çevre Kirliliği ve Çözüm Olanakları. Inter J Agri Nat Sci, 4(1): 49-55.
Yağlı H, Yıldız K.; 2019. Hayvan Gübresinden Biyogaz Üretim Potansiyelinin Belirlenmesi: Adana İli Örnek Hesaplama. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Derg, 34(3): 35-48.
Uğurluoğlu, A.; 2009. Kısıtlı Veri Durumunda Yayılı Kaynaklardan Su Kaynaklarına Gelen N ve P Yüklerinin Tahmini: Çoruh Havzası Örneği. İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı, Çevre Bilimleri ve Mühendisliği Programı, Yüksek Lisans Tezi
Akdoğan, Z., Küçükdoğan, A., Güven, B; 2015. Yayılı Kirleticilerin Havzalardaki Taşınım Süreçleri: Antibiyotikler, Ağır Metaller ve Besi Maddeleri Üzerine Modelleme Yaklaşımları. Marmara Fen Bilimleri Dergisi, 1: 21-31.
Anonim; 2022. https://tr.wikipedia.org/wiki/Doğu Anadolu Bölgesi (Erişim Tarihi: 19.02.2022)
Ekinci, K., Kulcu, R., Kaya, D., Yaldiz, O., Ertekin, C., Ozturk, H.; 2010. The Prospective of Potential Biogas Plants that can utilize Animal Manure in Turkey. Energy Exploration & Exploitation, 28(3):187-206.
Ertop H., Atılgan A., Öz H., Aksoy E.; 2018. Hayvansal Atıklardan Biyogaz Enerji Potansiyelinin Belirlenerek Sayısal Haritalarının Oluşturulması: Ardahan İli Örneği. 14th National Congress on Agricultural Structures and Irrigation, Eylül 26-28, Antalya.
Atılgan, A., Saltuk, B., Ertop, H., Aksoy E; 2021. Determination of the Potential Biogas Energy Value of Animal Wastes: Case of Antalya. DergiPark Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, no.22, pp.263-272.
Kocabey S; 2019. Balıkesir İli İçin Hayvansal Atık Kaynaklı Biyogaz Potansiyelinin Belirlenmesi. Avrupa Bilim Teknol Derg, 17: 234-243.
Tırınk S; 2021. Iğdır İli ve İlçelerindeki Hayvansal Atıkların Çevresel Etkileri ve Yayılı Kirletici Yükü Hesabı Black Sea Journal of Engineering and Science Cilt 4 - Sayı 2: 43-50 / Nisan
Yontar B; 2009. Aras Havzası’nda Yayılı Kirletici Kaynakların Belirlenmesi ve Yönetim Önerileri. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, pp.116.
Biçer, C. A; 2011. Göl Alt Havzaları Bazında Yayılı Kaynaklardan Oluşan N ve P Yükünün Tahmini: Burdur Havzası Örneği. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, pp. 102.
Derin P, Yetiş A D, Yeşilnacar M İ, Yetiş R; 2019. Mardin Merkez ve İlçeleri İçin Anropojenik Yayılı Kirletici Kaynaklarından Hayvansal Kirlilik Yükünün Belirlenmesi. 72. Uluslararası Katılımlı 72. Türkiye Jeoloji Kurultayı, 28 Ocak–01 Şubat 2019, Ankara, Türkiye, p. 694-698
Yetiş DA, Yetiş R, Gazigil L; 2018. Bitlis Merkez ve İlçelerinin Hayvansal Kaynaklı Kirlilik Yükü Hesabı. International Symposium on Urban Water and Wastewater Management, Denizli, s. 610-617.
