Araştırmalar Işığında Ergenlerde Riskli Davranışlar
Özet
Bu çalışma, ergenlik döneminde ortaya çıkan riskli davranışların kuramsal temellerini, türlerini ve belirleyicilerini arşiv incelemesi yöntemiyle ele almaktadır. Çocukluktan yetişkinliğe geçiş sürecini kapsayan ergenlik dönemi; bedensel, bilişsel ve psikososyal değişimlerin yoğun yaşandığı çalkantılı bir gelişim evresidir. Bu süreçte ergenlerin sergilediği madde kullanımı (alkol ve sigara), antisosyal davranışlar, akran istismarı, intihar eğilimi, yeme bozuklukları, okul terki ve korunmasız ya da uygunsuz cinsel davranışlar gibi riskli eylemler hem bireysel gelişimi hem de genel toplum sağlığını olumsuz yönde etkilemektedir. İncelenen araştırmada söz konusu riskli davranışlar; Sosyal Öğrenme Kuramı, Sosyal Kontrol Kuramı, Ekolojik Yaklaşım ve Problem Davranış Kuramı çerçevesinde açıklanmaktadır. Kuramsal modeller ve literatür bulguları; anne-baba tutumları, akran etkileşimi, yalnızlık hissi, depresyon, akademik başarı ve kişilik özelliklerinin ergenlerde risk alma eğilimini doğrudan şekillendirdiğini göstermektedir. Özellikle aile, okul ve arkadaş çevresinden algılanan yüksek düzeydeki sosyal destek ile bilinçli ve koruyucu ebeveyn tutumları, bu olumsuz davranışlara karşı güçlü bir koruyucu faktör oluşturmaktadır. Sonuç olarak, ergenlerle çalışan uzmanların, okul psikolojik danışmanlarının ve politika yapıcıların tekil problemlere odaklanmak yerine, ergenlerin sosyal ve duygusal gelişimini destekleyen, aile ile okulu da sürece dâhil eden bütüncül önleyici ve müdahale edici programlar geliştirmeleri önerilmektedir.
This study addresses the theoretical foundations, types, and determinants of risky behaviors emerging during adolescence through an archival review method. Adolescence, encompassing the transition from childhood to adulthood, is a turbulent developmental stage characterized by intense physical, cognitive, and psychosocial changes. During this process, risky behaviors exhibited by adolescents—such as substance use (alcohol and tobacco), antisocial behaviors, peer abuse, suicidal tendencies, eating disorders, school dropout, and unprotected or inappropriate sexual behavior—negatively impact both individual development and overall public health. In the reviewed study, these risky behaviors are explained within the framework of Social Learning Theory, Social Control Theory, Ecological Approach, and Problem Behavior Theory. Theoretical models and literature findings demonstrate that parental attitudes, peer interaction, feelings of loneliness, depression, academic achievement, and personality traits directly shape risk-taking tendencies in adolescents. Particularly, high levels of social support perceived from family, school, and peer environments, combined with conscious and protective parenting attitudes, constitute a strong protective factor against these negative behaviors. In conclusion, it is recommended that specialists working with adolescents, school psychological counselors, and policymakers develop holistic preventive and interventional programs that support adolescents' socio-emotional development and involve both family and school in the process, rather than focusing solely on isolated problems.
Referanslar
Akbaş T. ve Ateş F. B. (2012). Ergenlerde görülen kural dışı davranışların aile işlevselliği ve yaşam kalitesi açısından incelenmesi. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 337-35.
Akeren, İ. (2022). Ergenlerde riskli davranışların yordayıcısı olarak kişilik özellikleri. Turkish Journal of Educational Studies, 9(2), 207-227.
Akman, Y. (2002). Okullarda konsültasyon çalışmaları ve ruh sağlığı konsültasyon modeli. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 2(18):7-13.
Alikaşifoğlu, M. (2008). Ergenlerde davranışsal sorunlar. İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri Adolesan Sağlığı II. Sempozyum Dizisi. 63: 55-59.
Alikaşifoğlu, M. ve Ercan, O. (2002). Ergenlerde madde kullanımı. Türk Pediatri Arşivi. 37(2): 66-73.
Alikaşifoğlu, M. ve Ercan, O. (2008). Ergenlerde riskli davranışlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları
Aras Ş., Günay T., Özan S. ve Orçın E. (2007). İzmir ilinde lise öğrencilerinin riskli davranışları. Anatolian Journal of Psychiatry; 8, 186-196.
Bahar Z., Çavuşoğlu F. (2010). Influence of socioeconomic factors and family social support on smoking and alcohol use among health school students. International Journal of Caring Sciences, 3(2), 77-84.
Balık Okutan S., Arı E., ve Cin F. M. (2017). Riskli davranış gösteren ergenlerde, çocukluk çağı travmaları ile ruhsal durum arasındaki ilişki. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(31),.81-93.
Bandura, A. (1969). Principles of behavior modification. New York: Holt, Rinehart and Winston Inc.
Barnes, G. M., Farrel, M. P. (1992). Parental support and control as predictors of adolescent drinking, delinquency, and related problem behaviors. Journal of Marriage and Family, 54(4), 763-776.
Basterfıeld, C., Reardon, R., ve Govender, K. D. (2014). Relationship between constructions of masculinity, health risk behaviors and mental health among adolescent high school boys in Durban, South Africa. Internatıonal Journal of Men’s Health.13(2), 101-120.
Brooks, T.L., Harrıs, S. K., ThralL, J. S., ve Woods, E. R. (2002). Association of adolescent risk behaviors with mental health symptoms in high school students. Journal of Adolescent Health. 31, 240–246.
Büyüköztürk, Ş., Çakmak Kılıç, E., Akgün Erkan, Ö., Karadeniz, Ş., Demirel, F. (2014). Bilimsel araştırma yöntemleri. Betimsel araştırmalar. (17. Baskı) (22-23) Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
Chartier K. G., Hesselbrock M. N., ve Hesselbrock V. M., Development and vulnerability factors in adolescent alcohol use.
Clark A. E., Lohéac, Y. (2005). “It wasn’t me, it was them!”Social influence in risky behavior by adolescents. IZA DP No. 1573.
Cenkseven Önder, F., Yılmaz, Y. (2012). Ortaöğretim öğrencilerinde görülen kuraldışı davranışları yordamada yaşam doyumu ve anne-baba stillerinin rolü. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri. 12(3), 1737-1748.
Çavuş, F. Ö., Çavuş. U. Y., ve Görpelioğlu, S. (2017). Ankara ilindeki ergenlerde riskli davranışların sıklığı, dağılımı. Türk Aile Hekimliği Dergisi; 21 (1), 2-16.
Çavuşoğlu, F. (2009). Sağlık yüksekokulu öğrencilerinin madde kullanımına etki eden etmenler ve aileden aldıkları sosyal desteğin etkisi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Yayınları.
Çimen S. (2003). 15-18 Yaş grubu gençlerde “riskli sağlık davranışları ölçeği”nin geliştirilmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
Çok, F., Karaman, N. G., Ercan, H. ve Büyüköztürk, Ş. (2009). Ergenlikte riskli davranışların yaygınlığının belirlenmesi ve azaltılması: Okul temelli bir proje. Ankara: TUBİTAK
Çelik, D., (2008). Ergenlik dönemindeki suç davranışlarında algılanan öncüller ve ilişkili düşünce biçimleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Boğaziçi Üniversitesi. İstanbul.
Demirezen E. ve Çoşansu, G. (2005). Adölesan Çağı öğrencilerinde beslenme alışkanlıklarının değerlendirilmesi. Sted, 14(8):174–17
Diken İ. E., Cavkaytar, A., Batu, E. S., Bozkurt, F ve Kurtılmaz, Y. (2011). Effectiveness of the Turkish version of “ First step to success program” in preventing antisocial behaviors. Eğitim bilimleri. 36,(161), 145-158
Eneç- Can, F. (2007). Edirne şehir merkezindeki lise öğrencilerinde riskli sağlık davranışlarının değerlendirilmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Trakya Üniversitesi: Edirne.
Ercan O., (2001). İstanbul lise gençlerinde riskli davranışların sıklığı ve cinsiyete göre dağılımı. Türk Pediatri Arşivi 36: 199-211.
Ergene T., Gençtanırım D., (2014). Riskli davranışlar ölçeğinin geliştirilmesi: geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. International Journal of Social Science, Number: 25, p. 125-138
Eslek, D., ve Irmak, T. Y. (2022). çocuk cinsel istismarını önlemede “dersimiz: güvenli ilişkiler” programının etkililiğinin değerlendirilmesi. Türk Psikoloji Dergisi, 89, 1-78.
Everet, B. G., Schnarrs, P. W., Rosario, M., Garofalo, R. ve Mustanski, B. (2014). Sexual orientation disparities in sexually transmitted infection risk behaviors and risk determinants among sexually active adolescent males: Results from a school-based sample. American Journal of Public Health. 104(6), 1107-1112.
Garnier, H. E., Stein, J. A. (2002). An 18-year model of family and peer effects on adolescent drug use and delinquency. Journal of Youth and Adolescence. 31( 1), 45–56
Gençtanırım-Kuru, D. (2010). Ergenlerde riskli davranışların yordanması.(Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi. Ankara.
Gençtanırım D. (2014). Riskli davranışlar ölçeği üniversite formu: geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Eğitimde ve Psikolojide Ölçme ve Değerlendirme Dergisi, 5 (1) , 24-34.
Gültekin Akduman, G. (2007). Suça karışan 12-15 yaş grubundaki çocuklarda akran istismarı ve kendilik algısının karşılaştırmalı olarak incelenmesi. Ankara Üniversitesi, Ankara.
Gürtepe, A. (2022). Ergenlerde bağlanma sosyal dışlanma ve riskli davranışların incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Balıkesir Üniversitesi, Balıkesir.
Hallfors, D. D., Waller, M. W., Ford, C. A., Halpern, C. T., Brodish, P. H., Iritani, B. (2004). Adolescent depression and suicide risk association with sex and drug behavior. American Journal of Preventive Medicine. 27 (3), 224–230.
Hanhan, A. A. (2012). Onarıcı disiplin modeli’nin liselerde, akran istismarı ve şiddeti üzerindeki etkilerinin incelenmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
Karakaş, H., Öztürk, C. (2009). Sosyal bilişsel teori ile zorbalığa yaklaşım. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Elektronik Dergisi. 2(2), 61-74.
Kılıç, S. (2010). Akran istismarının ilköğretim öğrencilerinin okul iklimi algıları üzerindeki etkisi. Beykent Üniversitesi, İstanbul.
Kıran Esen, B. (2003). Akran baskısı düzeyleri ve cinsiyetlerine göre öğrencilerin risk alma davranışı ve okul başarılarının incelenmesi. Türk Psikoloji Danışma ve Rehberlik Dergisi. 2(20), 17-26.
Kızılpınar, S. Ç., Çolak, B., Öncü, B. (2019). Ergenlerde intihar bulaşı: Olgu sunumu. Klinik Psikiyatri Dergisi, 22, 364-368.
Koçtürk, N., ve Bilge, F. (2018). Tekrarlanan ve bir kez cinsel istismara maruz kalan ergenlerin riskli davranışları. Eğitim ve Bilim, 43 (193) 109-119.
Korkmaz, O. (2011). Üniversite çağındaki ergenlerin cinsel bilgi, tutum ve davranışları 2008-2010. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Trakya Üniversitesi, Edirne.
Korkmaz Çetin, S., Bildik, T., Erermiş, S., Demiral, N., Özbaran, B., Tamar, M., Aydın, C. (2008). Erkek ergenlerde cinsel davranış ve cinsel bilgi kaynakları: sekiz yıl arayla değerlendirme. Türk Psikiyatri Dergisi. 19(4):390-397
Korkut, F. (2004). Okul temelli önleyici rehberlik ve psikolojik danışma. Ankara: Anı Yayıncılık.
Körük, S. (2016). Ergenlerde riskli davranışların güvensiz bağlanma ve algılanan sosyal destek tarafından yordanmasında psikolojik belirtilerin aracı rolü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eskişehir.
Mancini, J. A. and Huebner, A. J. (2004). Adolescent risk behavior patterns: effects of structured time-use, interpersonal connections, self-system characteristics, and socio- demographic influences. Child and Adolescent Social Work Journal. 21 (6), 647 -668.
Ohannessian C. M. and Hesselbrock, V. M. (2007). Do personality characteristics and risk taking mediate the relationship between paternal substance dependence and adolescent substance use? Addictive Behaviors, 32, 1852–1862.
Öngören B. (2020). Ergenlikte öznel iyi oluş ile riskli davranışlar arasındaki ilişki. Karya J Health Sci.; 1(2),14-18.
Öztürk S. (2010). Ergenlikte madde bağımlılığının projektif testler aracılığıyla incelenmesi. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
Öztürk N. (2020). Lise dönemindeki ergenlerin riskli yaşam deneyimleri. Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi,37, 100-113.
Palabıyık A. ve Siyez, D. (2009). Günebakan madde bağımlılığını önleme eğitim programının lise öğrencilerinin madde kullanım sıklığı, uyuşturucu maddeler hakkındaki bilgi düzeyleri ve yanlış inanışları ile madde reddetme becerileri üzerindeki etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi,8(28), 56-67.
Pekel Uludağlı, N. ve Sayıl, M. (2009). Orta ve ileri ergenlik döneminde risk alma davranışı: ebeveyn ve akranların rolü. Türk Psikoloji Yazıları. 12 (23), 14-24.
Sarı, C. (2006). Lise öğrencilerinde riskli sağlık davranışları. Yüksek lisans tezi. Marmara Üniversitesi: İstanbul.
Savaşçı, B. (2010). Çocukların cinsel istismarı suçu. Ankara Üniversitesi, Ankara.
Siyez, D. M. (2006). Ergenlik döneminde intihar girişimleri. Kastamonu Eğitim Dergisi. 14(2), 413-420.
Siyez, D. M. ve Aysan, F. (2007). Ergenlerde görülen problem davranışların psiko-sosyal risk faktörleri ve koruyucu faktörler açısından yordanması. Eğitim Fakültesi Dergisi. 20(2), 145-171.
Stickley, A., Koyanagi, A., Koposov, R.,Schwab-Stone, M. and Ruchkin, V. (2014). Loneliness and health risk behaviours among Russian and U.S. adolescents: a cross-sectional study. BMC Public Healt. doi:10.1186/1471-2458-14-366
Sukut, Ö. (2009). Lise öğrencilerinde akran istismarı. Haliç Üniversitesi, İstanbul.
Şimşek, H., Çöplü, F. (2018). Lise öğrencilerinin riskli davranışlar gösterme düzeyleri ile okula bağlanma düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4 (1), 18-30.
Talu, E. veGümüş, G. (2021). Ergenlerde benmerkezci düşünce yapısının riskli davranışlara etkisi. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 5(1), 9-21.
Taş, A., Selvitopu, A., Bora, V. ve Demirkaya, Y. (2013). Meslek lise öğrencilerinin okul terk nedenleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri. 13(3), 1551-1566.
Taylı, A. (2008). Eğitim sisteminde önemli bir sorun: okulu bırakma. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 3 (30).91-104.
Telef B. B. (2014). Ergenlerde olumlu ve olumsuz duygular ile riskli davranışlar arasındaki ilişkinin incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi. 22 (2), 591-604.
Turhan, E., İnandı, T., Özer, C., Akoğlu, S. (2011). Üniversite öğrencilerinde madde kullanımı, şiddet ve bazı psikolojik özellikler. Türkiye Halk Sağlığı Dergisi. 9(1), 33-44.
Tuzgöl Dost, M. ve Keklik, İ. (2014). Sürekli kaygı, umutsuzluk ve benlik saygısının ergenlerin riskli davranışlarını yordama gücü. Elektronik Sosyal Elektronik Bilimler Dergisi, 13(51), 195-208.
Uysal, R. ve Bingöl, T. Y. (2014). Ergenlerde risk alma davranışının öz-yeterlik ve farklı değişkenler açısından incelenmesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi,4(2), 573-582.
Vardar, E., Erzengin, E. (2011). Ergenlerde yeme bozukluklarının yaygınlığı ve psikiyatrik eş tanıları iki aşamalı toplum merkezli bir çalışma. Türk Psikiyatri Dergisi. 22, 1-8.
Yadegarfard, M., Meinhold-Bergmann, M. E. and Ho, R. (2014). Family rejection, social isolation, and loneliness as predictors of negative health outcomes (Depression, suicidal ıdeation, and sexual risk behavior) Among Thai male-to-female transgender adolescents. Journal of LGBT Youth. 11, 347–363.
Yavuzer Y. (2013). Investigation of Relationship between Aggression and Sociometric Popularity in Adolescents. Educational Sciences: Theory & Practice - 13(2), 775-780.
Yukay Yüksel, M. (2013). An investigation of social behaviors of primary school children in terms of their grade, learning disability and intelligence potential. Educational Sciences: Theory & Practice - 13(2), 781-793.
Yurtsever, Z. (2011). Üniversite gençlerinde riskli davranışlar. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
