Fen Bilimleri Dersinde Zihin Haritaları Tekniğinin Kullanımı
Özet
Bu çalışma, 5. sınıf fen bilimleri dersi "Canlıları Tanıyalım" ünitesinde zihin haritaları tekniği kullanımının öğrencilerin akademik başarıları, tutumları ve görüşleri üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin birlikte tercih edildiği karma desenli bu çalışmanın örneklemini, geçmiş fen bilgisi not ortalamaları denk olan 32 ortaokul 5. sınıf öğrencisi (16 deney ve 16 kontrol) oluşturmaktadır. Uygulama sürecinde kontrol grubunda dersler geleneksel öğretim yöntemleriyle yürütülürken, deney grubunda ise zihin haritalama tekniği esas alınarak işlenmiştir. Verilerin toplanmasında ünite başarı testi, fen bilimleri dersine yönelik tutum ölçeği ve yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, zihin haritaları tekniğinin uygulandığı deney grubunun ön test ve son test başarı puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir artış tespit edilirken, geleneksel yöntemle öğrenim gören kontrol grubunda anlamlı bir farklılık görülmemiştir. Nitel ve duyuşsal veriler ise deney grubundaki öğrencilerin zihin haritası tekniğine karşı oldukça olumlu tutum geliştirdiklerini; bu tekniğin konuları bir bütün olarak görmelerine, kavramlar arası ilişki kurmalarına, eksik öğrenmelerini fark edip düzeltmelerine ve bilgileri daha kolay hatırlamalarına yardımcı olduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak zihin haritalama tekniğinin, fen bilimleri dersinde öğrencilerin akademik başarısını ve öğrenme kalıcılığını artıran, derse olan ilgi ve motivasyonu olumlu yönde destekleyen etkili bir öğretim yöntemi olduğu anlaşılmıştır.
This study aims to examine the effect of using the mind mapping technique in the 5th-grade science unit "Let's Get to Know Living Things" on students' academic achievement, attitudes, and opinions. The sample of this mixed-methods study, combining quantitative and qualitative research approaches, consists of 32 5th-grade middle school students (16 experimental and 16 control) with equivalent past science grade averages. During the implementation process, lessons in the control group were conducted using traditional instruction methods, whereas in the experimental group, they were taught based on the mind mapping technique. A unit achievement test, an attitude scale toward science class, and a semi-structured interview form were used as data collection tools. According to the findings, a statistically significant increase was identified between the pre-test and post-test achievement scores of the experimental group where the mind mapping technique was applied, while no significant difference was observed in the control group taught with traditional methods. Qualitative and affective data revealed that students in the experimental group developed highly positive attitudes toward the mind mapping technique, indicating that it helped them perceive topics as a whole, establish relationships between concepts, identify and correct learning gaps, and recall information more easily. In conclusion, the mind mapping technique has proven to be an effective instructional method in science education that enhances students' academic achievement and retention while supporting their interest and motivation positively.
Referanslar
Abi-El-Mona, I. & Adb-El-Khalick, F. (2008). The influence of mind mapping on eighth graders science achievement. School Science and Mathematics, 108(7), 298-312.
Akınoğlu, O. (2005). Türkiye’de uygulanan ve değişen eğitim programlarının psikolojik temelleri. M.Ü. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 31-46.
Aktaş, M. (2013). Fen ve teknoloji dersinde web tabanlı uzaktan eğitimin öğrencilerin akademik başarı ve tutumları üzerindeki etkisi. Bülent Ecevit Üniversitesi, Zonguldak.
Arıkan, M. (2002). Nitelikli insan. Bilge Yayıncılık. İstanbul.
Armstrong, J.C., (2000). The integration of reading vocabulary techniques with scientific terminolgy in a sixth grade classroom, 16.
Ayas, A. (1995). Fen bilimlerinde program geliştirme ve uygulama teknikleri üzerine bir çalışma: İki çağdaş yaklaşımın değerlendirilmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 149-155.
Ayas, A., Çepni, S., Akdeniz, A. (2016). Kuramdan uygulamaya fen ve teknoloji öğretimi. Salih Çepni (Ed.), (16. Baskı). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
Bağcı, U., Afyon, A. & Sünbül A.M. (2005). İlköğretim fen bilgisi eğitiminde kullanılan proje tabanlı öğrenme yöntemi uygulamalarında karşılaşılan güçlükler ve alınması gereken önlemler. I. Ulusal Fen ve Teknoloji Eğitiminde Çağdaş Yaklaşımlar Sempozyumu. Kasım 2005. Ankara.
Bakırcı, H. & Kutlu, E. (2018). Fen Bilimleri öğretmenlerinin fetemm yaklaşımı hakkındaki görüşlerinin belirlenmesi. Türk Bilgisayar ve Matematik Eğitimi Dergisi, 9(2), 367-389.
Balım, A. G., Evrekli E. & İnel D. (2011). Fen öğretiminde kavram karikatürleri ve zihin haritalarının birlikte kullanımının etkileri üzerine bir araştırma, Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi içinde (58-85).
Brinkmann, A. (2003). Graphical knowledge display – mindmapping and concept mapping as efficient tools in mathematics education. Mathematics Education Review içinde (35–48).
Brinkmann, A. (2005). Knowledge maps – tools for building structure in mathematics. International Journal for Mathematics Teaching and Learning.
Buzan, T. (2002). How to Mind Map. Thorsons Yayınları, London
Buzan, T. (2003). Aklın gücü. Çeviri Gültekin Yazgan. (1. Baskı). İstanbul: Epsilon Yayıncılık..
Buzan, T. (2009). Akıl haritaları: yaratıcılığınızı harekete geçirin ve dönüştürün. İstanbul. Boyut Yayıncılık.
Buzan, T. & Buzan, B. (1993). The mind map book. London: BBC Books.
Buzan, T. & Buzan, B. (2007). The mind map book. Edinburg, England: BBC Active.
Bütüner, S. Ö. (2006). Açılar ve üçgenler konusunun ilköğretim 7. sınıf öğrencilerine ve diyagramları ve zihin haritaları kullanılarak öğretimi. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Balıkesir.
Büyüköztürk, Ş. (2001). Deneysel desenler: öntest-sontest kontrol grubu, desen ve veri analizi, 4. Baskı, Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
Büyüköztürk, Ş. Çakmak, K.E. & Akgün, E.Ö. (2014). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi.
Casteei, C.P. & Isom, B.A., (1994). Reciprocal processes ın science and literacy learning. The Reading Teacher içinde (38- 45).
Cook, M. (2008). Students comprehension of science concepts depicted in textbook illustrations. Electronic Journal Of Science Education, 1-14.
Cohen, L. & Manion, L. (1994). Research methods in education, London: Routlenge.
Çakıcı, Y. (2010). Fen eğitiminde yapılandırmacı yaklaşım ve öğrencilerin kavram yanılgıları. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1) , 89-115 .
Çakmak, M., Gürbüz, H. & Oral, B . (2011). Ekosistemler ve biyoçeşitlilik konusunda uygulanan zihin haritalamanın öğrencilerin akademik başarısına etkisi. Journal of the Institute of Science and Technology, 1(4) , 51-56.
Çamlı, H. (2009). Bilgisayar destekli zihin haritalama tekniğinin ilköğretim 5. sınıf öğrencilerinin akademik başarılarına, fene ve bilgisayara yönelik tutumlarına etkisi. Ege Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
Çetin, A. & Uçar M. N. (2018). 5. Sınıf fen bilimleri dersi canlılar dünyası ünitesinde eşgüdümlü uygulanan altı şapka ve ayrılıp birleşme (jigsaw) tekniklerini kullanmanın öğrenme üzerindeki etkilerinin incelenmesi. Muş Alparslan Üniversitesi, Muş.
Demirel, Ö. (2000), Eğitimde program geliştirme. PegemA Yayıncılık, Ankara.
Driver, R. & Guesne, E. & Tiberghien, A., (1985). Some features of children's ideas and their implications for teaching, içinde Driver, R., Guesne, E. ve Tiberghien, A., (Editörler), Children's Ideas in Science, Buckingham, England, Open University Press, (191-201).
Duyar M. S. (2001). Fotografik hafıza teknikleri 2000. Ankara: Mega Hafıza.
Entrekin, V. (1992). Mathematical mind mapping. The Mathematics Teacher. 85(6), 444-445.
Erden, M. (1998). Eğitimde program değerlendirme. Ankara: Anı Yayıncılık, 11-198.
Erdoğan, Y. (2008). Paper-based and computer-based concept mappings: the effects on computer achievement, computer anxiety and computer attitude. British Journal of Educational Technology, 821-836. Doi: 10,1111/j.1467-8535.2008.00856.x.
Evrekli, E. ve Balım, A. G. (2010). Fen ve teknoloji öğretiminde zihin haritası ve kavram karikatürü kullanımının öğrencilerin akademik başarıları ve sorgulayıcı öğrenme becerileri algılarına etkisi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi (BAED), 76-98.
Fogarty, R. (2002). Brain compatible classrooms. İkinci Baskı. IL: Skylight Professional Development.
Fosnot, C.T., Perry, R.S., (2005). Constructivism: A pychogical theory of learning. New York: Teachers College Press Columbia University.
Gelb, J.M. (2002). Düşünmenin tam zamanı. Çeviri Taylan Bilgiç. İstanbul: Arion Yayınevi.
Gemici, Ö. (2008). Fen ve teknoloji eğitiminde kavram öğretimi. Fen ve Teknoloji Öğretiminde Yeni Yaklaşımlar içinde (127-148). Ankara: Pegem Akademi.
Gömleksiz, M.N. ve Fidan, E. K. (2013). Fen ve teknoloji dersinde bilgisayar destekli zihin haritası tekniğinin öğrencilerin akademik başarısına, tutumlarına ve kalıcılığa etkisi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 403-426.
Gömleksiz, M. N., Yetkiner, A. (2012). İngilizce öğretiminde zihin haritası kullanımının öğrencilerin akademik başarıları, kalıcılık ile İngilizceye ilişkin görüş ve tutumlarına etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 129-160.
Güneş, A. (2016). Din öğretiminin yapılandırmacı temelleri ve yeni bir öğrenme-öğretme materyali olarak zihin haritaları. İnsan Ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi içinde (1488-1500).
Gür, H. ve Bütüner. S.Ö. (2006). Matematik derslerinde kullanılan zihin haritalama tekniğine yönelik tutum ölçeğinin geliştirilmesi. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 1-18.
Healy, J.M. (1997). Çocuğunuzun gelişen aklı. Doğumdan ergenliğe öğrenme ve beyin gelişimi. Enka Yay: İstanbul.
Holland, B., Holland, L. & Davies, J. (2003). An ınvestigation ınto the concept of mind mapping and use of mind mapping software to support and ımprove student academic performance, University of Wolverhampton: Learning and Teaching Projects. 89-94.
Hyerle, D. (1996). Thinking maps: seeing is understanding. Educational Leadership, içinde (85-89).
İnci, N. (2010). Fen ve teknoloji dersinde beyin temelli öğrenmenin akademik başarı, tutum ve hatırlama düzeyine etkisi. Fırat Üniversitesi, Elazığ.
Jbeili, İ. M. A. (2013). The impact of digital mind maps on science achievement among sixth grade students in Saudi Arabia. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 1078- 1087.
Jensen, E. (2000). Brain-based learning. CA: Brain Store Inc.
Jensen, E. (2006). Teaching with brain in mind. (Ahmet Doğanay Çeviri). Adana: Nobel Kitabevi.
Kağıtçıbaşı, C. (1999). Yeni insan ve insanlar sosyal psikolojiye giriş. (10. baskı). Sosyal Psikoloji Dizisi:1, İstanbul: Evrim Yayınevi.
Kan, A. Ü. (2012). Sosyal bilgiler dersinde bireysel ve grupla zihin haritası oluşturmanın öğrenci başarısına, kalıcılığa ve öğrenmedeki duyuşsal özelliklere etkisi. Fırat Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
Kaptan, F. (1999). Fen bilgisi öğretimi. İstanbul: MEB Yayınları.
Kaptan, F. & Korkmaz H. (1999). İlköğretimde etkili öğretme ve öğrenme öğretmen el kitabı, ilköğretimde fen bilgisi öğretimi (Modül-7), Ankara.
Kara, M. (2014). İlköğretim 6. Sınıf öğrencilerinin eşlik benzerlik ve dönüşüm geometrisi konusundaki imajlarının fenomenografik yaklaşımla ele alınıp zihin haritaları ile gelişiminin incelenmesi. Erciyes Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Karamustafaoğlu, O. (2006). Fen ve teknoloji öğretmenlerinin öğretim materyallerini kullanma düzeyleri: Amasya ili örneği. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 90-101.
Kavak, R. (2016). Din kültürü ve ahlak bilgisi dersinde zihin haritası oluşturmanın öğrenci başarısına, kalıcılığa ve öğrenmedeki duyuşsal özelliklere etkisi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
Kesgin, Ö. (2017). Ortaokul 6. sınıf matematik dersindeki sınıf içi etkinliklere ilişkin öğretmen ve öğrenci görüşleri. Ankara Üniversitesi, Ankara.
Kitchin R.M., Jacobson, R.D. (1997). Techniques to collect and analyze the cognitive map knowledge of persons with visual ımpairment or blindness: Issues of validity. Joumal of Bisuai İmpahunt & Blindtess, 360-376.
Konecki, Loretta R. ve Schiller, E. (2003). Brain based learning and standards-based elemantary science. https://eric.ed.gov/?id=ED472624 .
Köse,S., Ayaş, A. ve Taş, E. (2003). Bilgisayar destekli öğretimin kavram yanılgıları üzerine etkisi: fotosentez. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 106-112.
Köseoğlu, F. Atasoy, B. Kavak, N. (2003). Yapılandırıcı öğrenme ortamı için: Bir fen ders kitabı nasıl olmalı, Asil Yayın Dağıtım, Ankara.
Laney, D. (1990). Micro computers and social studies. OCSS Rewiev, 26, 30-37.
Lewis, T. (2006). Bases for an accommadition between science and technology education in the curriculum?, Journal of Research in Science Teaching, 255-281.
Margulies, N. (1991). Mapping inner space: learning and teaching mind mapping. Zephyr. Tucson.
MEB. (2004). Türkçe Öğretim Programı Kılavuzu (taslak). Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
MEB. (2005). İlköğretim Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programı. Ankara.
MEB. (2018). Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı Ankara.
Meier, P. S. (2007). Mind-mapping: a tool for eliciting and representing knowledge held by diverse informants. Social Research Update, 1-4.
Metin, M. & Özmen, H. (2009). Sınıf öğretmeni adaylarının yapılandırmacı kuramın 5e modeline uygun etkinlikler tasarlarken ve uygularken karşılaştıkları sorunlar. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 94-123.
Novak, J. (1998). Learning, creating and using knowledge: concept maps as facilitative tools in schools and corporations. Manwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, Inc,
Ornstein, P. H. (2001). Memorry development or the developmant of memeory? . Current Directions In Psychological Science, 202-205.
Özden, M. (2005). Fen bilgisi dersinde beyin temelli öğrenmenin akademik başarıya ve hatırlama düzeyine etkisi. Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
Practor, T. (2002). Creative problem solving for managers. London: Taylor and Francis Group ELibrary.
Robbins, S. (1994). Örgütsel davranışın temelleri. Çeviri Sevgi Ayşe Öztürk. Eskişehir ETAM Basım Yayın.
Saban, A. (2005). Çoklu zekâ teorisi ve eğitim. Ankara: Nobel Yayınları.
Saarinen. T.F.. C.L MacCabe. ve B. Morehouse. (1988). Sketch maps of the world as surrogates for world geographic knowledge, 83(3). University of Arizona.
Saygın, Ö., Atılboz, N.G. ve Salman, S. (2006). Yapılandırmacı öğretim yaklaşımının biyoloji dersi konularını öğrenme başarısı üzerine etkisi: Canlılığın temel birimi-hücre. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 51-64.
Senemoğlu, N. (2009). Gelişim öğrenme öğretim: Kuramdan uygulamaya. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
Sprenger, M. (1999). Learning & memory: brain in action. Alexandra: ASCD.
Springer, S. P. & Deutsch, G., (1993). Left brain, right brain. New York: W.H. Freeman.
Şeker, S. (2007). Yeni ilköğretim 6. sınıf fen ve teknoloji dersi öğretim programının öğretmen görüşleri ışığında değerlendirilmesi (Gümüşhane İli Örneği), Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Trabzon.
Şensoy, Ö., Aydoğdu, M., Yıldırım, H.İ. (2005). İlköğretim öğrencilerinin fotosentez konusundaki yanlış kavramların tespiti üzerine bir araştırma, Milli Eğitim Dergisi, 213-223.
Şimşek, C. L. (2007). İlköğretim öğrencilerinin temel fen kavramlarıyla ilgili düşünceleri., Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Şimşek, H. & Yıldırım, A. (2003). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınları.
Tay, B. (2017). 2005 sosyal bilgiler dersi öğretim programı ile 2017 sosyal bilgiler dersi taslak öğretim programının karşılaştırması. International Journal of Eurasia Social Sciences, 461-487.
Treviño, C. (2005). Mind mapping and outlining: comparing two types of graphic organizers for learning seventh-grade life science, PhD Thesis, Texas Tech University, Texas, USA.
Tuluk, G. (2020). Pedagojik formasyon programındaki matematik öğretmen adaylarının pedagojik alan bilgisine yönelik zihin haritaları. Kastamonu Eğitim Dergisi,1541-1557.
Üstün, P., Yıldırgan, N. ve Çegiç, E. (2001). Fen bilgisi eğitiminde model kullanma ile öğretimin başarıya etkisi. Yeni Bin Yılın Başında Fen Bilimleri Eğitimi Sempozyumu, Maltepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi, 7-8 Eylül, İstanbul. Bildiriler Kitabı, 474-477.
Varış, F. (1996). Eğitimde program geliştirme: Teori ve teknikler. Ankara: Alkım.
Virginia, S. (1992). Mathematical mind mapping. the mathematics teacher , 444-445.
Wallace, J. D. and Mintzes, J.J. (1990). The concept map as a research tool: exploring conceptual change in biology, Journal of Research in Science Teaching, 1033–1052.
Wycoff, J. (1991) , Mind mapping: your personal guide to exploring creativity and problem solving, New York: Berkley Books.
Yager, R. (2001).“Problems of meaning in science curriculum”, 612-614.
Yetkiner, A. (2011). İlköğretimde İngilizce öğretiminde zihin haritası kullanımının öğrencilerin akademik başarılarına, tutumlarına ve kalıcılığa etkisi. Fırat Üniversitesi, Elazığ.
Yumuşak-Keskinkılıç G., (2013). Fen dersinde zihin haritalarının kullanımının öğrenci başarısına etkisi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 2(3). 1-5.
Zeybek, G. (2020). Temel elektronik ve ölçme dersinde bilgisayar destekli zihin haritası tekniğinin kullanımı ve etkililiği. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi, 149-170.
