Okul Ortamında Yaşam Sonu Sorunlara Yaklaşım Rehberi
Özet
Okul ortamında yaşamı sınırlayan ve tehdit eden hastalıklara sahip çocukların tıbbi bakım ihtiyaçları, tıp alanındaki gelişmelerle birlikte artış göstermektedir. Bu çocukların karşılaştığı durumlar iyileşme şansı olan krizlerden ilerleyici ve geri dönüşü olmayan hastalıklara kadar dört farklı grupta sınıflandırılmaktadır. Süreç; teşhis, bakımın sürdürülmesi ve yaşam sonu olmak üzere üç temel aşamadan oluşur. Okul yönetimi, müdürler, öğretmenler ve okul hemşireleri multidisipliner bir ortaklık planı dahilinde çalışarak öğrencilerin günlük rutinlerini korumak ve güvenli bir eğitim ortamı sağlamakla sorumludur. Çocukların ölüm kavramını algılayışı yaş gruplarına göre değişirken, 6-12 yaş arasındaki okul çağı çocukları ölümün geri dönüşü olmayan somut bir son olduğunu fark edebilirler. Kayıp sonrası çocuklarda oluşan normal veya travmatik yas tepkileri; okul öncesi dönemde gerileme davranışları, ilkokul ve sonrasında ise kaygı, konsantrasyon azalması, somatik şikayetler ve akademik başarıda düşüş şeklinde dışa vurulur. Süreçte eğitimciler merhamet yorgunluğu, aileler ise hayati işlevleri yerine getirememe riski altındadır. Çocuklara destek olmak için açık iletişim kurulmalı, rutinler korunmalı ve gerektiğinde uzman ruh sağlığı desteği koordine edilmelidir.
Children with life-limiting and life-threatening conditions experience an increasing need for medical care within school environments due to advancements in medicine. These childhood conditions are categorized into four distinct groups, ranging from potentially curable crises to progressive and irreversible illnesses. The management pathway consists of three essential stages: diagnosis, sustenance of care, and end-of-life. School management, principals, teachers, and school nurses are responsible for preserving students' daily routines and ensuring a safe educational atmosphere by working within a multidisciplinary partnership plan. Children's comprehension of death varies by age; school-age children between 6-12 years can concretely recognize death as an irreversible end. Following a loss, normal or traumatic grief responses manifest as regressive behaviors in preschoolers, and anxiety, lack of concentration, somatic complaints, or declining academic performance in older students. During this process, educators face the risk of compassion fatigue, while families may struggle with vital functions. Supporting children requires establishing open communication, maintaining stable routines, and coordinating expert mental health support when necessary.
Referanslar
Lister A, Alley K. HelpingChildrenwithPalliativeCareNeedsto Access Education: A resourceforschools, collegesandearlyyearsproviders. Kelly K and Cooper J (eds). TogetherforShortLives; 2015.
Algıer L. Çocuklarda palyatif bakım. Journal of Ankara UniversityFaculty of Medicine. 2005;58(3): 132-135.
Harputluoğlu N, Çelik T. Pediyatrik palyatif bakım. Journal of Dr. Behcet Uz Children'sHospital. 2020;10(1): 1-7. doi:10.5222/buchd.2020.30922
Field MJ, et al. (Eds.) Whenchildrendie: ımprovingpalliativeandend-of-life careforchildrenandtheirfamilies. Institute of Medicine (US) Committee on PalliativeandEnd-of-Life CareforChildrenandTheirFamilies. United States: NationalAcademiesPress; 2003. doi:10.17226/10390 (15.09.2022 tarihinde https://nap.nationalacademies.org/catalog/10390/when-children-die-improving-palliative-and-end-of-life-care adresinden ulaşılmıştır).
American Academy of Hospice and Palliative Medicine; Center to Advance Palliative Care; Hospice and Palliative Nurses Association; Last Acts Partnership; National Hospice and Palliative Care Organization. National Consensus Project for Quality Palliative Care: Clinical Practice Guidelines for quality palliative care, executive summary. Journal of PalliatMedicine. 2004;7(5):611-627. doi:10.1089/jpm.2004.7.611 (16.09.2022 tarihinde https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15588352/ adresinden ulaşılmıştır).
Harputluoğlu N, Yılmaz Ü, Çelik T. Pediyatrik palyatif bakımda etiyoloji: tek merkez deneyimi. İzmir Dr. Behçet Uz Çocuk Hastanesi Dergisi. 2020;10(3):245-250. doi: 10.5222/buchd.2020.63308.
Bowden VR, Greenberg CS. Childrenandtheirfamilies: thecontinuum of care.Lippincott Williams & Wilkins; 2014.
Aydın Engin E, ve ark. Kronik hastalığa sahip Çocukların psikososyal sorunları: Pediatrik sosyal hizmet müdahaleleri odağında bir derleme. Güncel Pediatri Dergisi. 2021;19(2): 271-279. https://doi.org/10.4274/jcp.2021.0033
Bell MF, Bayliss DM, Glauert R, Harrison A, Ohan JL. Chronicillnessanddevelopmentalvulnerability at schoolentry. Pediatrics. 2016;137(5):2015-2475. doi:10.1542/peds.2015-2475
Adistie F, Lumbantobing VB, Maryam NNA. Theneeds of childrenwith terminal illness: a qualitativestudy. Child Care in Practice. 2020;26(3):257-271.
Kaytez N. Ölüm ve Çocuk üzerindeki etkileri. Avrasya Sağlık Bilimleri Dergisi. 2020; 3(3): 171-176.
Collins J (Ed.). A practicalguidetopalliativecare in paediatrics. Sydney, Australia: Children’sHealth Queensland HospitalandHealth Service; 2014.
Dyregrov A. Çocuk, kayıplar ve yas yetişkinler için el kitabı. (Gülden GÜVENÇ, Çev. Ed.) Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları; 2000; 20(1):1-27.
UNICEF. Levels&Trends in Child Mortality Report 2021. Estimatesdevelopedbythe UN Inter-agencyGroupfor Child MortalityEstimation; 2021. (16.09.2022 tarihinde https://data.unicef.org/resources/levels-and-trends-in-child-mortality/ adresinden ulaşılmıştır).
TÜİK.İstatistiklerle Çocuk, 2020.Sayı: 37228. (10.09.2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2020-37228 adresinden ulaşılmıştır).
TÜİK. İstatistiklerle Çocuk, 2021.Sayı:45633 (10.09.2022 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2021-45633 adresinden ulaşılmıştır).
Rushton CH. Ethicsandpalliativecare in pediatrics. RoyalChildren’sHospital. Aboutpalliativecare. AmericanJournal of Nursing2004;104:54-63. https://doi.org/10.1097/00000446-200404000-00019 (10.09.2022 tarihinde https://journals.lww.com/ajnonline/Citation/2004/04000/Ethics_and_Palliative_Care_in_Pediatrics__When.19.aspx adresinden ulaşılmıştır).
Meghani SH. A conceptanalysis of palliativecare in the United States. Journal of Advanced Nursing. 2004;46(2):152–161. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2003.02975.x (10.09.2022 tarihinde https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15056328/ adresinden ulaşılmıştır).
Dülgerler Ş, Engin E, Çam O. Çocuklarda ölüm kavramı ve yas sürecinde psikiyatri hemşiresinin rolü. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi. 2005;21(1): 197-209. (10.09.2022 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/pub/egehemsire/issue/49611/635844 adresinden ulaşılmıştır).
Bildik T. Ölüm, kayıp, yas ve patolojik yas. Ege Tıp Dergisi. 2013;52(4): 223-229.
Koytak NS. 7-11 yaş grubundaki Çocuklarda ölüm kavramı ve ölüm kaygısının araştırılması. Yüksek lisans tezi. İstanbul: İstanbul İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2008.
Sarman A, Tuncay S, Sarman E. Çocukta ölüm kavramı, ölümcül hastalığı olan Çocuklara ve ailesine yaklaşım. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hemşirelik Dergisi. 2021;3(1):37-44. doi: 10.48071/sbuhemsirelik.876765
Filiz NY, Dikmen Y. Yaşam sonu bakım uygulamalarında hasta savunuculuğu. Journal of Human Rhythm. 2017; 3(2): 95-100.
Akyol A. Yetişkinde ölüm süreci ve hemşirelik bakımı. Ege Üniversitesi Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi. 2010; 26(3): 59-72.
Taşdelen Y ve Kürtüncü M. Çocuklarda yaşam sonu bakım ve iyi ölüm kavramı. MedicineJournal of West Black Sea. 2022;6(1):1-8.
Akgün Kostak M, Çetintaş İ, Korkmaz S. Onkolojik sorunu olan Çocuk ve ailesinin yas süreci ve psikososyal bakımı: geleneksel derleme. Türkiye Klinikleri Journal of NursingSciences. 2022;14(2):590-597. (10.09.2022 tarihinde https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=obo&AN=157936291&lang=tr&site=eds-live adresinden ulaşılmıştır).
Kırmaz G. Okul Öncesi dönemi (3-6 yaş) Çocuklarında ölüm yaşantısı üzerine ailelere öneriler. Okul Psikolojik Danışmanı E- Bülteni. 2017;7: 35-37.
Aydın C, Bugay A. Okullarda kayıp ve yas: öğretmenler, aileler ve okul psikolojik danışmanları için öneriler. Okul Psikolojik Danışmanı E- Bülteni. 2018;8: 12-18.
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve UNICEF. Ölüm ve yas travması. Baloğlu M, Göv E (eds.). Ankara: Teknik Tanıtım Matbaa Mak. San. ve Tic. Ltd. Şti; 2017.
